١٧ مرداد ١٣٩١ - ٧ آگوست  ٢٠١٢

کارگر کمونيست ٢٢١

مروری بر تاریخچه اعتصابات کارگری در ایران (٣)

مرتضی فاتح
جنگ جهانی اول وظهور سلسله پهلوی
پس از سقوط محمد علیشاه قاجار وفرار او به روسیه تزاری در سال ١٩٠٩ وسپس بر تخت نشستن احمدشاه واز در اختیار گرفتن مجدد اداره امور مملکت بوسیله همان طایفه از اشراف، دوره ای از بی سروسامانی واز هم گسیختگی اجتماعی واقتصادی بر جامعه مستولی گردید. این از مشخصه های دوره ای بود که در آن دیگر نظم ونسق اجتماعی فرسوده پیش از انقلاب مشروطه قادر به تمشیت امور جامعه نبود واز سوی دیگر نیروهائی که میباید معمار مناسبات جدید وموردنیاز جامعه باشند نیز هنوز از میان ویرانه های نظم کهنه سر بر نیاورده بودند. نیروهای رادیکال دوره انقلاب در میان جنگ وجدالهای استبدادصغیر به شدت فرسوده ومتشتت بودند وبورژوازی نوخاسته هم که با هزار پیوند بند نافش به استبداد سیاسی و مناسبات پیشا سرمایه داری محکم شده بود.
در فاصله چند سالی که به تعیین کننده ترین واقعه در تاریخ قرن بیستم مانده بود، جامعه ایران غرق در کشمکش های داخلی ونابسامانیهای اقتصادی وسیاسی دست وپا میزد.
جنگ جهانی اول بی شک مهمترین واقعه قرن بیستم در جهان سرمایه داری بود. اروپا که طی دوره ای چهل ساله، جنگهای بزرگی را به خود ندیده بود(مواردی از قبیل جنگ روسیه و ژاپن ویا نبردهای منطقه ای بالکان ویا جنگ بوئرها هیچ کدام به اهمیت و گستردگی آخرین نبرد بزرگ میان فرانسه وآلمان در سال ١٨٧٠ نبودند) درسال ١٩١٤ بار دیگر هیولای جنگی عظیم را در برابر خود دید. جنگ جهانی اول نقشه ژئوپلتیکی جدیدی را در جهان ترسیم نمود که تا سالها ودر مواردی تا به امروز هم دست نخورده باقی ماند. نتیجه این جنگ فروپاشی آخرین امپراتوریهای موجود بود. امپراتوری عثمانی در شرق وامپراتوریهای روسیه تزاری و اتریش – هنگری وآلمان در غرب . این فروپاشی آخرین ساختارهای سیاسی جهان کهن باعث گردید تا تعداد زیادی دولت- ملتهای جدید در اروپا، آسیا وآفریقا ایجاد گردید.
اما تاثیر گذارترین بخش این چرخش تاریخی برای جهان وخصوصا در شرق، اضمحلال امپراتوری روسیه تزاری بوسیله انقلاب کارگری اکتبر بود. انقلابی که تاریخ قرن بیستم را به پیش وپس از خود تقسیم نمود.
به چند دلیل اوضاع سیاسی واجتماعی ایران در آن دوران شدیدا تحت تاثیر انقلاب اکتبر قرار داشت.
اول به دلیل سلطه سیاسی واقتصادی ونفوذ ویرانگر روسیه تزاری در جامعه ایران که با قراردادهای منعقده بین دول ایران و روس، تحکیم واعمال میگردید ونقش مداخله گرانه ای به دولت تزاری در نزاع های اجتماعی داخلی می داد.
دلیل دوم، ارتباط تنگاتنگ نیروهای رادیکال، سوسیالیست وفعالین کارگری، چه مهاجران وچه فعالین داخل کشور، با طبقه کارگر وفعالین سیاسی، خصوصا حزب سوسیال دمکرات کارگری، در امپراتوری تزاری روس بود. یکی دیگر از دلایل تاثیر مستقیم سقوط امپراتوری تزار را، میتوان به دخالت مستقیم نظامیان تزاری در سرکوب جنبشهای رادیکال اجتماعی در ایران ونقش حکومت استبدادی روسیه، در دفاع از ارتجاع فئودالی در جامعه ایران دانست.
پس از وقوع انقلاب در روسیه و خاتمه نفوذ سرکوبگرانه روسیه تزاری, وهمچنین به دلیل درگیری نیروهای انگلیسی در مسائل مربوط به جنگ های مختلف منطقه ای, فضای اجتماعی وسیاسی در ایران به شدت متحول گردید.
در سال ١٩١٩ دولت وثوق الدوله با انعقاد قرارداد تحت الحمایگی ایران با دولت انگلیس, موجب براه افتادن موجی از اعتراضات در مناطق مختلف کشور گردید. این اعتراضات نیروهای متفاوتی را در برمیگرفت و موجب آغاز دوره ای از نابسامانی اوضاع سیاسی واجتماعی شد.
با نگاهی مختصر به وقایع این دوره , موضوع مورد نظر خود را پی میگیریم.
قرارداد ١٩١٩ با انگلستان که برای بریتانیا از اهمیت زیادی برخورداربود، در حقیقت بخش مهمی از سیاست عمومی این کشور در شرق بود. دلیل این سیاستگذاری جدید توسط حکومت انگلستان در آسیا وقوع انقلاب کارگری در روسیه بود. هدف عمومی این سیاست تامین امنیت هند در مقایل نفوذ بلشویسم وراههای دسترسی به هند از شمال آفریقا ومسیر آسیائی تا هندوستان در آن دوره بود. قرارداد ١٩١٩ در حقیقت تکمیل این حلقه امنیتی ودسترسی به هند بود, چرا که تنها کشور ظاهرا مستقل از بریتانیا در این مسیر ایران بود. به عبارتی ضرورت انعقاد این قرارداد ناشی از شرایط عمومی بود که انقلاب روسیه درجهان و منطقه به وجود آورده بود. اما هدف دیگر این قرارداد مصون داشتن جامعه آن روز ایران از نفوذ وسرایت انقلاب بلشویکی نیز بود.
همانگونه که گفته شد انعقاد قرارداد ١٩١٩ که عملا ایران را به کشور تحت الحمایه بریتانیا تبدیل می نمود باعث ایجاد شرایط پرتنش سیاسی واجتماعی در جامعه گردید. از جمله این اقدامات میتوان به ، قیام شیخ محمد خیابانی در آذربایجان , شکل گیری جنبش جنگل و جنگهای مسلحانه با قشون دولتی, شورش محمد تقی خان پسیان در خراسان وشورش سمیتکو در کردستان و خودمختاری پلیس جنوب وطوایف عرب تحت نفوذ آن در جنوب و.. در این سالها اشاره کرد. این تا جائی است که هنوز ما به اعتراضات کارگری وسوسیالیستی در این سالها نپرداخته ایم. شرایط متغیر اجتماعی یاد شده را با ذکر مثالی از بی ثباتی قدرت حکومتی، بهتر میتوان نشان داد. پس از قرارداد ١٩١٩ و سقوط وثوق الوله تا فاصله تشکیل کابینه سردار سپه در سال ١٩٢٣ در ایران ١٠ کابینه مختلف تشکیل گردید. این نشان از بی ثباتی ودرهم ریختگی عمومی اوضاع دارد. دراین میان تشکیل جمهوری گیلان, تشکیل آزادستان حزب دمکرات توسط شیخ محمد خیابانی , اداره کوتاه مدت امور خراسان توسط کلنل پسیان وشورش ژاندارمری تبریز به فرماندهی لاهوتی و موارد متعدد دیگر را نباید از نظر دور داشت.
آنچه تاکنون گفته شد اوضاع عمومی جامعه پس از شروع جنگ اول جهانی است, اما جنبش مورد نظر ما یعنی جنبش اعتصابی به طور خاص وجنبش کارگری به طور عام در چه شرایطی بود؟
جنگ جهانی اول به هر حال تاثیر نامطلوب اقتصادی واجتماعی خود را بر جامعه نهاده بود. اما با وقوع انقلاب در روسیه جنبش های آزادیخواهانه وبرابری طلبانه نیز جان دوباره ای یافتند. بخش عظیم کارگران مهاجر در این دوره نقش موثری در وقایع انقلابی در بخش های جنوبی ومرکزی روسیه تزاری داشتند. این کارگران که پس از وقایع مشروطه(سالهای ١٩٠٦ تا ١٩١١) با تجربه تر وبه منافع وموقعیت اجتماعی خود آگاه تر شده بودند پس ازمشروطه بخشا در تشکلهای حزب سوسیال دمکرات روسیه وعموما در تشکلهای مستقل کارگران مهاجر ایرانی متشکل گردیده بودند.
فرقه عدالت و اتحادیه کارگران چاپخانه ها
انقلاب در روسیه موجب باز شدن فضای اجتماعی در امپراتوری تزاری گردید این موقعیت به سرعت در شکل گیری تشکلهای کارگری خود را به نمایش گذارد. از اولین تشکلهائی که توسط کارگران مهاجر در سال ١٩١٦ایجاد گردید میتوان از "فرقه عدالت" نام برد. این سازمان یا بنابر ادبیات آن دوره"فرقه" از اولین تشکلهای سیاسی واجتماعی کارگران مهاجر بود که مستقیما زیر نفوذ جریان رادیکال وسوسیالیستی بود. همین سازمان در سال های بعد ظرف تشکیل اولین حزب کمونیست ایران گردید.
از تشکیل این سازمان پیشه وری تصویر جالبی ارائه میدهد که من به بخش کوچکی از آن اکتفا میکنم:
" اولین جلسات این حزب کارگری, در کازارن های معادن نفت آلود سیاه, مرطوب وبر روی نیمکتهای خشن وکثیف کارگری تشکیل گردید, وکمیته ها وتشکیلات مختلف آن از میان هزاران کارگر متعصب فداکار انتخاب شدند. حزب عدالت به طور کلی بلافاصله پس از سقوط تزار, شروع به کار کرد. از پیش قدمان آن, افراد زیر را میتوانم نام ببرم:
اسدالله غفارزاده- رئیس, میرزا اقوام – منشی, ممی زاده, آقایف بهرام, آقایف محرم, ملا بابا, رستم کریم زاده, محمد حسین صمدزاده, قاسم معروف به پیغمبر, مشهدی آقاوردی, قارداداش, سیف الله ابراهیم زاده, آقابابا یوسف زاده, محمدفتح الله اوغلی, حسین خان طالب زاده ."
اهمیت این تشکلها فقط در متشکل شدن بخشی از کارگران مهاجر نبود, چنین پروسه ای باعث شکل گیری طیفی از فعالین کارگری سوسیالیست گردید که در کوران یک جدال بین المللی طبقه کارگر پرورش یافته وبا انتقال تجربیات ودخالت موثر در ایجاد تشکلها وهدایت طبقه کارگر در ایران نقش غیر قابل انکاری رادر جدال طبقاتی برعهده گرفتند. تاثیری که میتوان گفت تمام تاریخ مبارزه طبقاتی را در جامعه ایران تحت الشعاع قرار داده است.
در هم ریختگی توازن قوای جهانی ونابسامانی اوضاع داخلی بار دیگر باعث آغاز دوره جدیدی از اعتراضات اجتماعی وطبعا اعتصابات کارگری گردید.
نمونه برجسته اعتصابات کارگری در این دوره، اعتصاب کارگران چاپخانه و تحمیل مقرراتی به حکومت در جهت سر وسامان دادن به رابطه کارگر وکارفرما است.
همانند دوره گذشته این بار نیز کارگران چاپخانه ها در سال ١٢٩٧ با یک اعتصاب ١٤ روزه دولت وثوق الدوله را مجبور به پذیرش قرارداد های دستجمعی, هشت ساعت کار روزانه, وپرداخت اضافه کار برای ساعات اضافه کردند.
اولین دستاورد این اعتصاب تثبیت نقش تشکل کارگران چاپ و به راه انداختن موجی از شکلگیری اتحادیه ها وتشکل های کارگری بود. ایجاد اتحادیه کارگران نساجی, ماهیگران ,کارگران بندر در انزلی, کارگران کفاش, کارگران خباز, اتحادیه معلمان, اتحادیه تبریزو...
از سال ١٩١٨ دوره جدیدی از اعتصابات کارگران ومعلمان آغاز میگردد که در این میان باید به نقش کلیدی "شورای مرکزی اتحادیه های کارگری ایران" اشاره نمود.
مهمترین تشکل سراسری کارگران در فاصله سالهای ١٢٩٦ تا ١٣٠٢ شورای مرکزی اتحادیه های کارگری ایران است که هسته اولیه آن در اتحادیه کارگران چاپ شکل گرفت. سازمانده اصلی اتحادیه کارگران چاپ که درجریان انقلاب مشروطه شکل گرفته بود، در سال ١٢٩٧ نیزمحمد دهگان میباشد. وی پس از اعتصاب موفق کارگران چاپ وتشکیل اتحادیه های مختلف با همکاری سا یر فعالین کارگری، در سال ١٣٠٠ شورای مرکزی اتحادیه های کارگری را ایجاد نمود. در این دوره، طبق گزارش دهگان به دفتر اجرائی بین الملل سندیکاهای سرخ، وهمچنین نوشته سلطان زاده در باره تشکلهای کارگری, در حدود ٢٠٠٠٠ کارگر ومزد بگیر در سراسر ایران در اتحادیه ها متشکل بودند. به طور مثال در تهران ٨٠٠٠ کارگر(بنا به نوشته ای در روزنامه حقیت در این دوره در تهران تعدادکارگران بالغ بر ٥٠ هزار نفر در رشته های مختلف بوده است) در اتحادیه های مختلف عضویت داشتند.
شورای مرکزی از به هم پیوستن ٩ اتحادیه شامل, اتحادیه چاپ, خبازان, گارگران ساختمانی, خیاطان, کارگران نساجی, کارکنان شهرداری, اتحادیه پست وتلگراف, اتحادیه معلمان, اتحادیه داروسازان و... تشکیل گردیده بود.
لازم به ذکر است که اولین بار مانیفست کمونیست توسط محمد دهگان به فارسی ترجمه گردید. این شورا همچنین دست به انتشار روزنامه" حقیقت " به عنوان ارگان رسمی شورای مرکزی زد . تا سال ١٣٠١ که انتشار آت ممنوع گردید, مجموعا ١٠٦ شماره از این نشریه منتشر گردید. ادبیات ومتد تحلیلی این نشریه کاملا با ادبیات مارکسیستی آن دوران مطابقت دارد چرا که مدیر مسئول آن یعنی محمد دهگان از اعضای حزب کمونیست ایران بوده است.
از مهمترین اعتصابات این دوره میتوان به اعتصاب کارگران نساجیها اشاره کرد. در سال ١٣٠١ کارفرمایان نساجی ها قصد داشتند دستمزد کارگران را کاهش دهند. به همین دلیل در اردیبهشت ماه سال١٣٠١ ، که مقدمات تشکیل اتحادیه کارگران نساجی ها آغاز گردیده بود, این کارگران در اعتراض به کاهش دستمزدها دست به اعتصابی موفقیت آمیز زدند.پس از این اعتصاب روند تشکیل اتحادیه کارگران نساجی شتاب بیشتری گرفته وجمعیت ٧٠٠ نفره کارگران نساج به عضویت رسمی در اتحادیه خود در آمدند.
از اعتصاب های مهم و تاثیر گذار در این دوره اعتصاب معلمان در دی سال ١٣٠٠ است. معلمان که در سالهای پیش از آن نیز اعتراضاتی داشتند, در این سال به طور جدی ومتشکل دست به اعتصاب زدند. دلیل اصلی اعتصاب عدم پرداخت دستمزدها بود.
اعتصاب ٢٢ روزه معلمان که در دی ماه ١٣٠٠ شکل گرفت با پشتیبانی محصلین نیز همراه بود وتظاهرات محصلین در پشتیبانی از آموزگاران که به درگیری با پلیس منجر گردید, فضای اعتراضی را بر تهران مسلط نمود. این اعتصاب که با تظاهرات وتحصن های مختلفی همراه بود سرانجام باعث سقوط دولت قوام السلطنه گردید. کابینه جدید با پرداخت بخشی از حقوق های معوقه موفق شد مدتی اعتصاب را پایان دهد، ولی مجددا به دلیل عدم پرداخت حقوق ها، معلمان بار دیگر در مرداد ١٣٠١ با تحصن در مجلس شورا خواهان رسیدگی به وضعیت معیشتی خود شدند. اینبار مجلس دخالت نمود و واگذاری بخشی از درآمدهای گمرکی به وزارت معارف را تصویب نمود ،تا با این بودجه ، حقوق های معوقه معلمان به مرور پرداخت گردد.
در اهمیت این اعتصاب فقط کافی است به سقوط کابینه قوام اشاره کنیم , اما آنچه در این اعتصاب اهمیت به سزائی دارد,نقش اتحادیه معلمان ونقش حمایتگرانه سایر تشکلهای عضو شورای مرکزی از اعتصاب معلمان است. پشتیبانی وتضاهرات خیابانی دانش آموزان نقش مهمی در ملتهب کردن اوضاع سیاسی پایتخت داشت واین امر باعث میگردید که فشار اعتصاب معلمان بر حکومت هر چه بیشتر گردد.
در این سالها همچنین باید به اعتراضات ماهیگیران وکارگران گمرک انزلی واتحادیه های پرتعداد کارگران گیلان اشاره کرد.
همچنین به اعتراضات کارکنان اتحادیه پست وتلگراف که منجر به اخراج مستشار بلژیکی مولیتورگردید. این فرد که اداره امور پست و تلگراف را بر عهده داشت، عضویت کارکنان پست وتلگراف را در اتحادیه ممنوع واقدام به انحلال اتحادیه کارکنان کرده بود.
اما یکی از مهمترین اعتصابات در سال ١٣٠١ اعتصاب کارگران چاپ، در اعتراض به توقیف نشریات بود. در سال ١٣٠١ پس از سقوط مشیرالدوله، مجددا قوام السلطنه زمام امور را در دست گرفت.
دولت قوام که مدتی قبل در جریان اعتصاب معلمان که با پشتیبانی شورای مرکزی وسایر نشریات وتشکلهای کارگری همراه بود, سقوط کرده بود, اینبار بلافاصله پس از تشکیل کابینه، با انتشار بیانیه ای کلیه نشریات مخالف را تهدید به محاکمه نمود وبلافاصله نشریاتی از قبیل "ایران آزاد" "حقیقت" ,"طوفان" و" اقتصاد ایران" را توقیف واقدام به دستگیری سردبیران ونویسندگان آنها نمود.
در این میان اتحادیه کارگران چاپ به رهبری کسانی مانند "محمد پروانه(از اعضای برجسته حزب کمونیست ایران وازبنیانگذاران اولین اتحادیه کارگران چاپ در انقلاب مشروطه) در تقابل با این عمل دولت ، اقدام به تدارک اعتصاب کردند. در این میان دولت که از قصد کارگران برای اعتصاب مطلع گردیده بود, اقدام به دستگیری باقر نوائی, عبدالحسین سادات گوشه وعبدالله امام , از فعالین شناخته شده کارگری کرد، و همچنین برخی از کارگران را وادار به کاردر چاپخانه هائی نمود که انتشار روزنامه های همسو با دولت را بر عهده داشتند. این عمل دولت با مقاومت کارگران روبرو گردید. همزمان با کشاکش کارگران چاپ با قوام السلطنه, شورای مرکزی اتحادیه های کارگری تصمیم به اعتصاب عمومی میگیرد، وتصمیم خود مبنی بر اعتصاب عمومی در اعتراض به دستگیری فعالان کارگری وتوقیف روزنامه ها را به رئیس مجلس شورا اعلام میکند. حکومت وقت در هراس از نیروی کارگران, نمایندگان دستگیر شده را آزاد وانتشارکلیه نشریات توقیف شده به جز روزنامه حقیقت رابلامانع اعلام میکند.
این اعتصاب وکشمکش ٥ روزه کارگران چاپ که همزمان با اعتصاب کارگران نساج بود, نمایانگر جایگاه کارگران وتشکل های کارگری در توازن قوای آنروز جامعه ایران است. دفاع از آزادیهای اجتماعی پس از کودتای رضا خان, مستقیما مسئله ای مربوط به کارگران وتشکل های آنان بود. چنین وضعیتی وحضور پر قدرت کارگران در آرایش سیاسی واجتماعی تا سال ١٣٠٥ به طور قطع واز آن سال تا سال ١٣١٠ با قدرتی کمتر, ادامه داشت . از سال ١٣١٠ پس از سرکوب جنبش های اجتماعی مختلف ویکدست شدن حاکمیت وتثبیت سلسله پهلوی, رضا شاه با تصویب قانون ضد کمونیستی وطبعا ضد کارگر وتشکلهای کارگری, اکثریت فعالان کارگری را دستگیر, تبعید ویا به قتل رساند. .اما در این میان مطابق معمول بخش دیگری از طبقات حاکمه نیز در تقابل با جنبش های کارگری ورادیکال نقش برجسته ای داشتند,آیت الله ها ودستگاه مذهب. این دستگاه عریض وطویل عموما با بسیج ارازل واوباش خود، به اتحادیه ها وتشکل های کارگری حمله وفعالین کارگری را مورد ضرب وشتم قرار میدادند. از جمله این موارد، درگیری های متعدد اوباش مدرس با فعالین کارگری بود. گزارش های متعددی از سازماندهی این ارازل توسط مدرس ودرگیری با فعالین کارگری وجود دارد که حتی در مواردی این درگیریها منجر به قتل اعضای تشکلهای کارگری گردیده است.